![src=]()
Ten artykuł dotyczy rodzaju roślin. Zobacz też:
czosnek pospolity (czosnek zwyczajny) – warzywo, przyprawa i roślina lecznicza.
Kwiaty czosnku zielonawego
Allium oleraceum
Cebule czosnku pospolitego („ząbki”)
Czosnek (Allium L.) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae), dawniej zaliczany do osobno wyodrębnianej rodziny czosnkowatych (Alliaceae) lub liliowatych (Liliaceae). Obejmuje około 700 gatunków rosnących w stanie dzikim na całej półkuli północnej, przede wszystkim w strefie umiarkowanej. Istotne znacznie jako rośliny jadalne mają: czosnek pospolity, cebula zwyczajna, por i szczypiorek, liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne.
Historia
Czosnek pochodzi z Azji (prawdopodobnie z Chin lub Syberii) i towarzyszy człowiekowi co najmniej pięć tysięcy lat[3]. Chińską nazwę suan oznaczającą czosnek zanotował Konfucjusz między XI a VII wiekiem p.n.e. W V wieku p.n.e. zapisany został w klasyfikacji roślin leczniczych przez chińskiego poetę, lekarza i przyrodnika Tao Hong-Jinga. Główki czosnku znajdują się na malowidłach wewnątrz piramidy Cheopsa, w pałacu Knossos na Krecie oraz w ruinach Pompei i Herkulanum[4].
Morfologia
- Łodyga
- Gatunki niskie dorastają 15–25 cm, a gatunki silnie rosnące osiągają wysokość nawet 200 cm.
- Liście
- Odziomkowe, płaskie lub rurkowate. Równowąskie, szarozielone.
- Kwiatostan
-
Baldach lub główka na szczycie bezlistnej łodygi.
- Kwiaty
- Promieniste, szypułkowe, drobne; płatki jednonerwowe. Pręciki w 2 okółkach po 3; ich nitki szydlaste lub w nasadzie rozszerzone i opatrzone dwoma ząbkami o różnych kształtach – od obłych do ostro szczeciniastych.
- Owoce
- W formie torebki. Nasiona czarne.
- Część podziemna
- W formie cebuli pokrytej delikatnymi, suchymi łuskami. Cebula, a także inne części rośliny (mniej) mają charakterystyczny i uważany za jedną z cech rodzajowych zapach.
Systematyka
- Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany System APG III z 2009)
Rodzaj należy do podrodziny czosnkowych (Allioideae Herb.) w rodzinie amarylkowatych (Amaryllidaceae) w obrębie rzędu szparagowców Asparagales w kladzie jednoliściennych[1].
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd amarylkowce (Amaryllidales Bromhead), rodzina czosnkowate (Alliaceae J. Agardh), podrodzina Allioideae Herb., plemię Allieae Dumort., podplemię Alliinae Parl., rodzaj czosnek (Allium L.)[5].
- Gatunki flory Polski[6]
- Inne gatunki (wybór, głównie gatunki uprawiane[7])
-
czosnek alfatuneński, cz. okazały (Allium aflatunense B. Fedtsch.) – gatunek uprawiany
-
czosnek askaloński, cz. szalotka (Allium ascalonicum L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek Barszczewskiego (Allium barszczewskii Lipsky)
-
czosnek białawy, cz. Krzysztofa (Allium cristophii Trautv., syn. A. albopilosum Wright)
-
czosnek błękitny, cz. niebieski (Allium caeruleum Pall., syn. A. azureum Ledeb.) – roślina uprawna
-
czosnek bulwiasty (Allium tuberosum Roxb.)
-
czosnek cebula, cebula zwyczajna (Allium cepa L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek dęty, cebula siedmiolatka (Allium fistulosum L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek dziki, por (Allium ampeloprasum L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek dziwny (Allium paradoxum (M.Bieb.) G. Don)
-
czosnek dżungarski (Allium urceolatum Reg.)
-
czosnek kanadyjski (Allium canadense L.)
-
czosnek karatawski (Allium karataviense Regel)
-
czosnek kazachstański (Allium oreophilum C.A. Mey.)
-
czosnek mlecznobiały (Allium galanthum Kar. et Kir.)
-
czosnek modry (Allium cyaneum Reg.)
-
czosnek nadobny (Allium pulchellum Don)
-
czosnek narcyzowy (Allium narcissiflorum Vill.)
-
czosnek neapolitański (Allium neapolitanum Cirillo)
-
czosnek olbrzymi (Allium giganteum Regel) – gatunek uprawiany
-
czosnek osobliwy (Allium nigrum L.)
-
czosnek południowy, cz. złocisty (Allium moly L.)
-
czosnek por, por (Allium ampeloprasum L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek pospolity, cz. zwyczajny (Allium sativum L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek purpurowy (Allium atropurpureum W. et K.)
-
czosnek rokambuł, cz. wężowy, rokambuł (Allium ophioscorodon Don) – gatunek uprawiany
-
czosnek różowy (Allium roseum L.)
-
czosnek sikkimski (Allium sikkimense Baker)
-
czosnek sinawy (Allium senescens L.)
-
czosnek sycylijski (Allium siculum Ucria)
-
czosnek szczypiorek, szczypiorek (Allium schoenoprasum L.) – gatunek uprawiany
-
czosnek turkiestański (Allium stipitatum Reg.)
-
czosnek wielkolistny (Allium polyphyllum Kar. et Kir.)
-
czosnek wonny (Allium odorum L.)
-
czosnek wysoki (Allium altissimum Reg.)
-
czosnek złocisty (Allium flavum L.)
-
czosnek zwisły (Allium cernuum Roth.)
Zastosowanie
Ekspozycja z uprawnymi odmianami czosnku
- Rośliny uprawne
- Wiele gatunków z tego rodzaju wykorzystywanych jest jako warzywa. Do najbardziej popularnych należą: cebula zwyczajna, por, szczypiorek i czosnek pospolity.
- Rośliny ozdobne
- Wiele gatunków wykorzystywanych jest do ozdabiania ogrodów. Gatunki silnie rosnące stosuje się do tworzenia grup ogrodowych i na kwiat cięty (czosnek olbrzymi), niskie sadzi się na rabatach oraz w ogrodach skalnych. Zasuszone rośliny nadają się także na suche bukiety (czosnek białawy).
Uprawa
Większość czosnków ozdobnych pochodzi z nieleśnych zbiorowisk stepowych lub górskich. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta, wapienna do obojętnej; stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte (wystawa południowa, zachodnia). Głębokość sadzenia cebul standardowa (3–4 wysokości). Odrębne wymagania ma pochodzący z cienistych lasów czosnek niedźwiedzi. Rozmnażanie poprzez oddzielanie cebul potomnych, a także z nasion. Przed siewem korzystne przemrożenie; wtedy w temperaturze 10–15 °C kiełkują szybko (maksimum 2 tygodnie); wskazany wysiew do pojemników, a następnie pikowanie kępkami lub po 2–3 siewki do doniczek.
![src=]()
Zobacz hasło
czosnek w
Wikisłowniku ![src=]()
Zobacz w
Wikicytatach kolekcję cytatów
o czosnku Przypisy
-
↑ a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-07].
-
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-20].
-
↑ Praca zbiorowa, "Magiczny świat czosnku", Baobab, Warszawa 2010, str. 11, ISBN 978-83-89642-39-4
-
↑ Praca zbiorowa, "Magiczny świat czosnku", Baobab, Warszawa 2010, str. 13, ISBN 978-83-89642-39-4
-
↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Allium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-20].
-
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
-
↑ Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.